Shanti Swarup Bhatnagar Prize for Science

Introduction

ഇന്ത്യയിലെ ശാസ്ത്ര-സാങ്കേതിക രംഗത്തെ ഏറ്റവും അഭിമാനകരമായ ബഹുമതികളിലൊന്നാണ് ശാന്തി സ്വരൂപ് ഭട്നാഗർ പുരസ്കാരം. യുവ ശാസ്ത്രജ്ഞരുടെ മികച്ച ഗവേഷണ സംഭാവനകളെ അംഗീകരിക്കുന്നതിനായി കൗൺസിൽ ഓഫ് സയന്റിഫിക് ആൻഡ് ഇൻഡസ്ട്രിയൽ റിസർച്ച് (CSIR) 1958-ൽ ഏർപ്പെടുത്തിയതാണ് ഈ പുരസ്കാരം. ഇന്ത്യൻ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ 'യുവപ്രതിഭാ പുരസ്കാരം' എന്നാണ് ഇത് അറിയപ്പെടുന്നത്. പി.എസ്.സി. പരീക്ഷകളിൽ ശാസ്ത്ര പുരസ്കാരങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങളിൽ ഭട്നാഗർ പുരസ്കാരം സ്ഥിരം സാന്നിധ്യമാണ് — പ്രത്യേകിച്ച് 2024 മുതൽ ഇത് 'രാഷ്ട്രീയ വിജ്ഞാൻ പുരസ്കാർ' പദ്ധതിയുടെ ഭാഗമായതോടെ.

History: Who Was Shanti Swarup Bhatnagar?

പുരസ്കാരത്തിന് പേരിട്ടിരിക്കുന്ന ഡോ. ശാന്തി സ്വരൂപ് ഭട്നാഗർ (1894–1955) ഇന്ത്യൻ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ സ്ഥാപക പിതാക്കളിലൊരാളാണ്. കൊളോയിഡ് രസതന്ത്രത്തിലെ (colloid chemistry) പ്രശസ്ത ഗവേഷകനായിരുന്ന അദ്ദേഹം സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തരം ഇന്ത്യയിൽ ശാസ്ത്ര ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ശൃംഖല കെട്ടിപ്പടുത്തതിൽ നിർണ്ണായക പങ്കുവഹിച്ചു. CSIR-ന്റെ സ്ഥാപക ഡയറക്ടറായിരുന്നു അദ്ദേഹം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിര്യാണത്തിന് ശേഷം, 1958-ൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്മരണയ്ക്കായാണ് CSIR ഈ പുരസ്കാരം ഏർപ്പെടുത്തിയത്.

Prize Money and Components

പരമ്പരാഗത ഭട്നാഗർ പുരസ്കാരത്തിൽ അഞ്ച് ലക്ഷം രൂപ ക്യാഷ് അവാർഡ്, പ്രശസ്തിപത്രം, ഫലകം എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഇതിന് പുറമെ ജേതാക്കൾക്ക് 65 വയസ്സുവരെ പ്രതിമാസം 15,000 രൂപ ഓണറേറിയം ലഭിക്കും. യുവ ശാസ്ത്രജ്ഞരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക എന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെയാണ് ഈ ഘടന — പുരസ്കാരം കേവലം അംഗീകാരം മാത്രമല്ല, തുടർഗവേഷണത്തിനുള്ള പിന്തുണ കൂടിയാണ്.

Eligibility and Selection Process

45 വയസ്സിന് താഴെയുള്ള ഇന്ത്യൻ ശാസ്ത്രജ്ഞർക്കാണ് പുരസ്കാരത്തിന് അർഹത. ഇന്ത്യയിൽ പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ട് ശാസ്ത്ര-സാങ്കേതിക രംഗത്ത് മികച്ച സംഭാവന നൽകിയവരെയാണ് പരിഗണിക്കുന്നത്. CSIR-ന്റെ ഗവേണിംഗ് ബോഡിയാണ് പുരസ്കാരം നൽകുന്നത്; ഗവേണിംഗ് ബോഡി ചെയർമാന്റെ അംഗീകാരത്തോടെ രൂപീകരിക്കുന്ന ഉപദേശക സമിതികളുടെ ശുപാർശകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് തിരഞ്ഞെടുപ്പ്. ഏഴ് ശാസ്ത്രശാഖകളിലാണ് പുരസ്കാരം നൽകിയിരുന്നത്:

• ജൈവശാസ്ത്രം (Biological Sciences)
• രസതന്ത്രം (Chemical Sciences)
• ഭൗമ-അന്തരീക്ഷ-സമുദ്ര-ഗ്രഹ ശാസ്ത്രങ്ങൾ (Earth, Atmosphere, Ocean and Planetary Sciences)
• എഞ്ചിനീയറിംഗ് ശാസ്ത്രങ്ങൾ (Engineering Sciences)
• ഗണിതശാസ്ത്രം (Mathematical Sciences)
• വൈദ്യശാസ്ത്രം (Medical Sciences)
• ഭൗതികശാസ്ത്രം (Physical Sciences)

Notable Recent Laureates

സമീപ വർഷങ്ങളിലെ ജേതാക്കളിൽ പലരും ഇന്ത്യൻ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ മുൻനിരയിലുള്ളവരാണ്. 2021 ബാച്ചിൽ ജൈവശാസ്ത്രത്തിൽ ഡോ. അമിത് സിംഗ്, രസതന്ത്രത്തിൽ ഡോ. കനിഷ്ക ബിശ്വാസ്, ഭൗമശാസ്ത്രത്തിൽ ഡോ. ബിനോയ് കുമാർ സൈകിയ, എഞ്ചിനീയറിംഗിൽ ഡോ. ദേബ്ദീപ് മുഖോപാധ്യായ, ഗണിതശാസ്ത്രത്തിൽ ഡോ. അനീഷ് ഘോഷ്, വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിൽ ഡോ. ജീമോൻ പന്നിയമ്മാക്കൽ, ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ഡോ. കനക് സാഹ എന്നിവർ ബഹുമതി നേടി.

2022 ബാച്ചിൽ രസതന്ത്രത്തിൽ ദേബബ്രത മൈതി (ഐ.ഐ.ടി. ബോംബെ), ഭൗമശാസ്ത്രത്തിൽ വിമൽ മിശ്ര (ഐ.ഐ.ടി. ഗാന്ധിനഗർ), എഞ്ചിനീയറിംഗിൽ ദീപ്തിരഞ്ജൻ സാഹു (ഐ.ഐ.ടി. ഡൽഹി) രജനീഷ് കുമാർ (ഐ.ഐ.ടി. മദ്രാസ്), ഗണിതശാസ്ത്രത്തിൽ അപൂർവ ഖാരെ (IISc ബെംഗളൂരു) നീരജ് കായൽ (മൈക്രോസോഫ്റ്റ് റിസർച്ച്), വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിൽ ദിപ്യമാൻ ഗാംഗുലി (CSIR-IICB കൊൽക്കത്ത), ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ അനിന്ദ്യ ദാസ് (IISc) ബസുദേബ് ദാസ്ഗുപ്ത (TIFR മുംബൈ) എന്നിവർ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ 2024-ൽ ഊർബശി സിൻഹയ്ക്കാണ് പുരസ്കാരം ലഭിച്ചത്.

The New Era: Rashtriya Vigyan Puraskar (2024 onwards)

2024 മുതൽ കേന്ദ്ര സർക്കാർ ശാസ്ത്ര പുരസ്കാരങ്ങളെ രാഷ്ട്രീയ വിജ്ഞാൻ പുരസ്കാർ എന്ന ഏകീകൃത പദ്ധതിയുടെ കീഴിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചു. ഇതിൽ നാല് വിഭാഗങ്ങളുണ്ട്:

• വിജ്ഞാൻ രത്ന — ശാസ്ത്രത്തിലെ ജീവിതകാല നേട്ടത്തിന് (ഒരാൾക്ക്)
• വിജ്ഞാൻ ശ്രീ — വിശിഷ്ട വ്യക്തിഗത സംഭാവനകൾക്ക്
• വിജ്ഞാൻ യുവ – ശാന്തി സ്വരൂപ് ഭട്നാഗർ — 45 വയസ്സിന് താഴെയുള്ള യുവ ശാസ്ത്രജ്ഞർക്ക് (പഴയ ഭട്നാഗർ പുരസ്കാരത്തിന്റെ പിൻഗാമി)
• വിജ്ഞാൻ ടീം — സംഘമായി പ്രവർത്തിച്ച മികച്ച സംഭാവനയ്ക്ക്

ഭൗതികശാസ്ത്രം, രസതന്ത്രം, ജൈവശാസ്ത്രം, ഗണിതം-കമ്പ്യൂട്ടർ സയൻസ്, ഭൗമശാസ്ത്രം, വൈദ്യശാസ്ത്രം, എഞ്ചിനീയറിംഗ്, കാർഷികശാസ്ത്രം, പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ-നവീകരണം, ആണവോർജ്ജം, ബഹിരാകാശ ശാസ്ത്രം-സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിങ്ങനെ 13 മേഖലകളിലാണ് പുരസ്കാരങ്ങൾ നൽകുന്നത്. ദേശീയ പുരസ്കാര പോർട്ടൽ (awards.gov.in) വഴിയാണ് നാമനിർദ്ദേശങ്ങൾ ക്ഷണിക്കുന്നത്; പ്രധാന ശാസ്ത്ര ഉപദേഷ്ടാവിന്റെ അധ്യക്ഷതയിലുള്ള വിദഗ്ധ സമിതി കർശനമായ പരിശോധനയ്ക്ക് ശേഷമാണ് ജേതാക്കളെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്. രാഷ്ട്രപതിയാണ് പുരസ്കാരങ്ങൾ സമ്മാനിക്കുന്നത്.

Rashtriya Vigyan Puraskar 2025: Key Winners

2025-ലെ പുരസ്കാരങ്ങൾ 2025 ഒക്ടോബറിൽ പ്രഖ്യാപിച്ച് രാഷ്ട്രപതി ദ്രൗപദി മുർമു രാഷ്ട്രപതി ഭവനിൽ വച്ച് സമ്മാനിച്ചു. വിജ്ഞാൻ രത്ന പ്രശസ്ത ജ്യോതിശാസ്ത്രജ്ഞൻ പ്രൊഫ. ജയന്ത് വിഷ്ണു നർലീകർക്ക് മരണാനന്തരം ലഭിച്ചു. വിജ്ഞാൻ ശ്രീ വിഭാഗത്തിൽ രസതന്ത്രത്തിൽ പ്രൊഫ. തലാപ്പിൽ പ്രദീപ് (ഐ.ഐ.ടി. മദ്രാസ് — ശുദ്ധജല സാങ്കേതികവിദ്യ), ജൈവശാസ്ത്രത്തിൽ ഡോ. കെ. തങ്കരാജ്, ബഹിരാകാശ ശാസ്ത്രത്തിൽ ജയൻ എൻ. എന്നിവർ ഉൾപ്പെടെ എട്ടുപേർ ബഹുമതി നേടി.

വിജ്ഞാൻ യുവ – ശാന്തി സ്വരൂപ് ഭട്നാഗർ വിഭാഗത്തിൽ 15 യുവ ഗവേഷകർ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു — രസതന്ത്രത്തിൽ ദിബ്യേന്ദു ദാസ് (IISER കൊൽക്കത്ത), ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ അമിത് കുമാർ അഗർവാൾ, സുർഹുദ് ശ്രീകാന്ത് മോറെ, ഗണിതം-കമ്പ്യൂട്ടർ സയൻസിൽ ശ്വേത പ്രേം അഗർവാൾ (ക്രിപ്റ്റോഗ്രഫി), സബ്യസാചി മുഖർജി, സാങ്കേതികവിദ്യ-നവീകരണത്തിൽ മോഹനശങ്കർ ശിവപ്രകാശം (ഐ.ഐ.ടി. മദ്രാസ് — താങ്ങാവുന്ന ആരോഗ്യ സാങ്കേതികവിദ്യ) എന്നിവർ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. വിജ്ഞാൻ ടീം പുരസ്കാരം CSIR-ന്റെ അരോമ മിഷൻ സംഘത്തിനാണ് ലഭിച്ചത് (കാർഷികശാസ്ത്രം).

Bhatnagar's Legacy: The CSIR Laboratory Network

ഭട്നാഗറിന്റെ ദർശനത്തിന്റെ ഫലമായാണ് ഇന്ന് ഇന്ത്യയിലുടനീളമുള്ള CSIR പരീക്ഷണശാലാ ശൃംഖല നിലകൊള്ളുന്നത്. ദേശീയ ഭൗതിക പരീക്ഷണശാല (NPL), ദേശീയ രാസ പരീക്ഷണശാല (NCL), കേന്ദ്ര ഔഷധ ഗവേഷണ സ്ഥാപനം (CDRI) തുടങ്ങിയ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ സ്ഥാപനത്തിന് പിന്നിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ഇന്ത്യയിൽ 'ശാസ്ത്രത്തിലൂടെ സ്വയംപര്യാപ്തത' എന്ന ആശയം പ്രചരിപ്പിച്ചവരിൽ മുൻപന്തിയിലായിരുന്നു അദ്ദേഹം. അതുകൊണ്ടുതന്നെ യുവ ശാസ്ത്രജ്ഞർക്കുള്ള രാജ്യത്തെ പരമോന്നത ബഹുമതിക്ക് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേര് നൽകിയത് ഉചിതമായ ആദരവായി.

Kerala Connections

ഭട്നാഗർ പുരസ്കാര ജേതാക്കളിൽ മലയാളികളുടെ സാന്നിധ്യവും ശ്രദ്ധേയമാണ്. വൈദ്യശാസ്ത്ര വിഭാഗത്തിൽ പുരസ്കാരം നേടിയ ഡോ. ജീമോൻ പന്നിയമ്മാക്കൽ, സാങ്കേതികവിദ്യ-നവീകരണ വിഭാഗത്തിൽ 2025-ലെ വിജ്ഞാൻ യുവ പുരസ്കാരം നേടിയ പ്രൊഫ. മോഹനശങ്കർ ശിവപ്രകാശം (ഐ.ഐ.ടി. മദ്രാസ്) തുടങ്ങിയവർ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. കേരളത്തിലെ ശാസ്ത്ര വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് ഈ പുരസ്കാരം ഒരു പ്രചോദനമായി നിലകൊള്ളുന്നു — 45 വയസ്സിന് താഴെ പ്രായമുള്ളപ്പോൾ തന്നെ ദേശീയ അംഗീകാരം നേടാം എന്നതാണ് ഇതിന്റെ സന്ദേശം.

Why It Matters for PSC Exams

"ശാന്തി സ്വരൂപ് ഭട്നാഗർ പുരസ്കാരം ഏത് മേഖലയിലാണ് നൽകുന്നത്?" — ഉത്തരം: ശാസ്ത്ര-സാങ്കേതികം. സ്ഥാപിതവർഷം (1958), നൽകുന്നത് (CSIR), പേരിട്ടിരിക്കുന്നത് (CSIR സ്ഥാപക ഡയറക്ടർ ഡോ. ഭട്നാഗർ), പ്രായപരിധി (45 വയസ്സിന് താഴെ), സമ്മാനത്തുക (അഞ്ച് ലക്ഷം രൂപ) എന്നിവയാണ് പ്രധാന ചോദ്യമേഖലകൾ. 2024 മുതലുള്ള രാഷ്ട്രീയ വിജ്ഞാൻ പുരസ്കാർ പുനഃസംഘടനയും — നാല് വിഭാഗങ്ങൾ, 13 മേഖലകൾ, രാഷ്ട്രപതി സമ്മാനിക്കുന്നു — പുതിയ സിലബസിലെ പ്രധാന ഭാഗമാണ്. 'വിജ്ഞാൻ യുവ – ശാന്തി സ്വരൂപ് ഭട്നാഗർ' എന്ന പേര് പഴയ പുരസ്കാരത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണെന്ന് ഓർക്കുക.

Key Facts for Exams

• ശാന്തി സ്വരൂപ് ഭട്നാഗർ പുരസ്കാരം — ശാസ്ത്ര-സാങ്കേതിക രംഗത്തെ പുരസ്കാരം; സ്ഥാപിതം 1958; നൽകുന്നത് CSIR
• പേരിട്ടിരിക്കുന്നത്: ഡോ. ശാന്തി സ്വരൂപ് ഭട്നാഗർ — CSIR സ്ഥാപക ഡയറക്ടർ, കൊളോയിഡ് രസതന്ത്രജ്ഞൻ
• സമ്മാനം: 5 ലക്ഷം രൂപ + പ്രശസ്തിപത്രം + ഫലകം; 65 വയസ്സുവരെ പ്രതിമാസം ₹15,000 ഓണറേറിയം
• അർഹത: 45 വയസ്സിന് താഴെയുള്ള ശാസ്ത്രജ്ഞർ; തിരഞ്ഞെടുപ്പ് CSIR ഗവേണിംഗ് ബോഡി (ഉപദേശക സമിതി ശുപാർശയിൽ)
• ഏഴ് ശാഖകൾ: ജൈവ, രസതന്ത്ര, ഭൗമ-അന്തരീക്ഷ-സമുദ്ര-ഗ്രഹ, എഞ്ചിനീയറിംഗ്, ഗണിത, വൈദ്യ, ഭൗതിക ശാസ്ത്രങ്ങൾ
• 2024 മുതൽ: രാഷ്ട്രീയ വിജ്ഞാൻ പുരസ്കാറിന്റെ ഭാഗം — 4 വിഭാഗങ്ങൾ (വിജ്ഞാൻ രത്ന/ശ്രീ/യുവ-ഭട്നാഗർ/ടീം), 13 മേഖലകൾ
• വിജ്ഞാൻ യുവ – ശാന്തി സ്വരൂപ് ഭട്നാഗർ = 45 വയസ്സിന് താഴെയുള്ളവർക്കുള്ള പിൻഗാമി പുരസ്കാരം
• 2025 വിജ്ഞാൻ രത്ന (മരണാനന്തരം): പ്രൊഫ. ജയന്ത് വിഷ്ണു നർലീകർ (ഭൗതികശാസ്ത്രം/ജ്യോതിശാസ്ത്രം)
• 2025 വിജ്ഞാൻ ടീം: CSIR അരോമ മിഷൻ സംഘം; പുരസ്കാരദാനം രാഷ്ട്രപതി നിർവ്വഹിക്കുന്നു
• ശ്രദ്ധിക്കുക: 'ഭട്നാഗർ' എന്നാൽ ശാസ്ത്രം; 'ശാന്തി' എന്ന വാക്ക് കണ്ട് സമാധാനത്തിനുള്ള പുരസ്കാരമെന്ന് തെറ്റിദ്ധരിക്കരുത്!