Plastic Waste Management Rules

പ്ലാസ്റ്റിക് മാലിന്യം ഇന്ന് ഇന്ത്യ നേരിടുന്ന ഏറ്റവും ഗുരുതരമായ പാരിസ്ഥിതിക വെല്ലുവിളികളിലൊന്നാണ്. കരയിലും ജലാശയങ്ങളിലും കടലിലും അടിഞ്ഞുകൂടുന്ന പ്ലാസ്റ്റിക്, പരിസ്ഥിതിയെയും മനുഷ്യാരോഗ്യത്തെയും ഒരുപോലെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു. ഈ പ്രതിസന്ധിയെ നേരിടാൻ ഇന്ത്യ രൂപംനൽകിയ നിയമപരമായ ചട്ടക്കൂടാണ് പ്ലാസ്റ്റിക് മാലിന്യ പരിപാലന ചട്ടങ്ങൾ (Plastic Waste Management Rules). 2016-ലെ മാതൃചട്ടങ്ങളും തുടർന്നുള്ള ഭേദഗതികളും ചേർന്ന്, ഉത്പാദനം മുതൽ പുനരുപയോഗം വരെയുള്ള മുഴുവൻ ശൃംഖലയെയും നിയന്ത്രിക്കുന്ന സമഗ്രമായ വ്യവസ്ഥയാണിത്. പരിസ്ഥിതി വിഭാഗത്തിൽ നിന്ന് പി.എസ്.സി. പരീക്ഷകളിൽ ഉയർന്ന സാധ്യതയുള്ള വിഷയമാണിത്.

The 2016 Rules: Statutory Framework

പരിസ്ഥിതി (സംരക്ഷണ) നിയമം, 1986 പ്രകാരം കേന്ദ്ര വനം-പരിസ്ഥിതി-കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാന മന്ത്രാലയം (MoEFCC) വിജ്ഞാപനം ചെയ്ത പ്ലാസ്റ്റിക് മാലിന്യ പരിപാലന ചട്ടങ്ങൾ, 2016 ആണ് രാജ്യത്തെ പ്ലാസ്റ്റിക് മാലിന്യ പരിപാലനത്തിന്റെ നിയമപരമായ അടിത്തറ. പ്ലാസ്റ്റിക് മാലിന്യം പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദപരമായി കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതിനുള്ള ചുമതലകൾ വിവിധ കക്ഷികൾക്ക് ഈ ചട്ടങ്ങൾ നിശ്ചയിക്കുന്നു. ഉത്പാദകർ, ഇറക്കുമതിക്കാർ, ബ്രാൻഡ് ഉടമകൾ (PIBOs) എന്നിവർക്ക് ആദ്യമായി വിപുലീകൃത ഉത്പാദക ഉത്തരവാദിത്തം (Extended Producer Responsibility – EPR) ഈ ചട്ടങ്ങളിലൂടെ ഏർപ്പെടുത്തി എന്നതാണ് ഏറ്റവും നിർണായകമായ സവിശേഷത. അതായത്, പ്ലാസ്റ്റിക് ഉത്പന്നം വിപണിയിലെത്തിക്കുന്ന കമ്പനി തന്നെ അത് മാലിന്യമായശേഷം ശേഖരിച്ച് സംസ്കരിക്കുന്നതിനും ഉത്തരവാദിയാണ്. മാലിന്യ ഉത്പാദകർ, തദ്ദേശ സ്ഥാപനങ്ങൾ, പുനരുപയോഗക്കാർ എന്നിവരുടെ കടമകളും ചട്ടങ്ങളിൽ വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. കേന്ദ്ര മലിനീകരണ നിയന്ത്രണ ബോർഡും (CPCB) സംസ്ഥാന ബോർഡുകളുമാണ് (SPCBs) നടത്തിപ്പ് നിരീക്ഷിക്കുന്നത്.

Amendments: 2018, 2021 and 2022

2016-ലെ ചട്ടങ്ങളിൽ കാലാകാലങ്ങളിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട ഭേദഗതികൾ വരുത്തിയിട്ടുണ്ട്. 2018-ലെ ഭേദഗതി EPR-ന്റെ പരിധി വിപുലീകരിച്ചു — പ്ലാസ്റ്റിക് മാലിന്യത്തിന്റെ ശേഖരണം, വേർതിരിക്കൽ, സംഭരണം, ഗതാഗതം, സംസ്കരണം എന്നിവയും ഉത്പാദകരുടെ ഉത്തരവാദിത്തത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തി. 2021 ഓഗസ്റ്റ് 12-ന് വിജ്ഞാപനം ചെയ്ത ഭേദഗതി ഏറ്റവും നിർണായകമായിരുന്നു: ഒറ്റത്തവണ ഉപയോഗ പ്ലാസ്റ്റിക് (single-use plastic) എന്നതിന് നിർവചനം നൽകി, ക്യാരി ബാഗുകളുടെ കനം 50 മൈക്രോണിൽ നിന്ന് 75 മൈക്രോണായി ഉയർത്തി (2021 സെപ്റ്റംബർ 30 മുതൽ പ്രാബല്യത്തിൽ), കൂടാതെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഒറ്റത്തവണ പ്ലാസ്റ്റിക് ഉത്പന്നങ്ങളുടെ നിർമ്മാണം, ഇറക്കുമതി, സംഭരണം, വിതരണം, വിൽപ്പന, ഉപയോഗം എന്നിവ 2022 ജൂലൈ 1 മുതൽ നിരോധിച്ചു. 2022 ഫെബ്രുവരി 16-ലെ ഭേദഗതി പ്ലാസ്റ്റിക് പാക്കേജിംഗിനുള്ള വിശദമായ EPR മാർഗനിർദ്ദേശങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നു; ക്യാരി ബാഗുകളുടെ കനം 2022 ഡിസംബർ 31 മുതൽ 120 മൈക്രോണായി ഉയർത്തുകയും ചെയ്തു. 2024-ലെ ഭേദഗതി ജൈവവിഘടന പ്ലാസ്റ്റിക്കുകളുടെ മാനദണ്ഡങ്ങൾ കർശനമാക്കുകയും മൈക്രോപ്ലാസ്റ്റിക് പ്രശ്നം പരിഗണിക്കുകയും ചെയ്തു.

The Single-Use Plastic Ban

2022 ജൂലൈ 1 മുതൽ പ്രാബല്യത്തിൽ വന്ന നിരോധനം 19 തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഒറ്റത്തവണ പ്ലാസ്റ്റിക് ഉത്പന്നങ്ങൾക്ക് ബാധകമാണ്. ഉപയോഗമൂല്യം കുറവും ചിതറിക്കിടക്കാനുള്ള സാധ്യത കൂടുതലുമുള്ള ഉത്പന്നങ്ങളാണ് പട്ടികയിൽ: പ്ലാസ്റ്റിക് തണ്ടോടുകൂടിയ ഇയർ ബഡ്ഡുകൾ, ബലൂൺ തണ്ടുകൾ, പ്ലാസ്റ്റിക് കൊടികൾ, മിഠായി-ഐസ്ക്രീം തണ്ടുകൾ, തെർമോകോൾ അലങ്കാരവസ്തുക്കൾ, പ്ലേറ്റുകൾ, കപ്പുകൾ, ഗ്ലാസുകൾ, ഫോർക്ക്-സ്പൂൺ-കത്തി തുടങ്ങിയ കട്ട്ലറി, സ്ട്രോകൾ, ട്രേകൾ, മിഠായി പെട്ടികൾക്കും ക്ഷണക്കത്തുകൾക്കും ചുറ്റുമുള്ള പൊതിയുന്ന ഫിലിമുകൾ, സിഗരറ്റ് പാക്കറ്റുകൾ, 100 മൈക്രോണിൽ താഴെയുള്ള പ്ലാസ്റ്റിക്/PVC ബാനറുകൾ. പോളിസ്റ്റൈറീൻ, വികസിത പോളിസ്റ്റൈറീൻ ഉത്പന്നങ്ങളും നിരോധനത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. നിരോധനം കർശനമായി നടപ്പാക്കാൻ ദേശീയതല ടാസ്ക് ഫോഴ്സും ചീഫ് സെക്രട്ടറിമാരുടെ അധ്യക്ഷതയിൽ സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ പ്രത്യേക ടാസ്ക് ഫോഴ്സുകളും രൂപീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. സ്വച്ഛ് ഭാരത് മിഷൻ 2.0-ലും ഒറ്റത്തവണ പ്ലാസ്റ്റിക് നിർമാർജനം പ്രധാന ഘടകമാണ്.

Extended Producer Responsibility Mechanism

2022-ലെ EPR മാർഗനിർദ്ദേശങ്ങൾ അനുസരിച്ച് പ്ലാസ്റ്റിക് പാക്കേജിംഗ് മാലിന്യം പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദപരമായി ശേഖരിച്ച് പരിപാലിക്കേണ്ടത് ഉത്പാദകന്റെയും ഇറക്കുമതിക്കാരന്റെയും ബ്രാൻഡ് ഉടമയുടെയും ഉത്തരവാദിത്തമാണ്. കർക്കശമായ പ്ലാസ്റ്റിക് പാക്കേജിംഗ്, വഴക്കമുള്ള പാക്കേജിംഗ്, ബഹുസ്തര പാക്കേജിംഗ്, കമ്പോസ്റ്റബിൾ പ്ലാസ്റ്റിക് എന്നിങ്ങനെ വിഭാഗങ്ങളായി തിരിച്ചാണ് EPR ലക്ഷ്യങ്ങൾ നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നത്. സി.പി.സി.ബി.യുടെ ഓൺലൈൻ പോർട്ടലിൽ രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത് EPR സർട്ടിഫിക്കറ്റുകൾ കൈമാറിയാണ് ലക്ഷ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നത്. ലക്ഷ്യം നിറവേറ്റാത്തവർക്ക് പരിസ്ഥിതി നഷ്ടപരിഹാരം (environmental compensation) ചുമത്താൻ വ്യവസ്ഥയുണ്ട്. ഈ സംവിധാനം പ്ലാസ്റ്റിക് പുനരുപയോഗ വ്യവസായത്തിന് വലിയ ഉത്തേജനം നൽകുകയും വൃത്താകൃതിയിലുള്ള സമ്പദ് വ്യവസ്ഥയിലേക്കുള്ള (circular economy) മാറ്റത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.

Scale of the Problem and India's Global Role

സി.പി.സി.ബി.യുടെ വാർഷിക റിപ്പോർട്ട് അനുസരിച്ച് രാജ്യത്തെ പ്ലാസ്റ്റിക് മാലിന്യ ഉത്പാദനം ക്രമാതീതമായി വർധിക്കുകയാണ് — 2016-17-ൽ 15.68 ലക്ഷം ടണ്ണായിരുന്നത് 2020-21-ൽ 41.27 ലക്ഷം ടണ്ണായി ഉയർന്നു. ആഗോളതലത്തിലും ഇന്ത്യ സജീവമാണ്: 2019-ൽ നടന്ന നാലാമത് ഐക്യരാഷ്ട്ര പരിസ്ഥിതി അസംബ്ലിയിൽ (UNEA-4) ഒറ്റത്തവണ പ്ലാസ്റ്റിക് മലിനീകരണം പരിഹരിക്കുന്നതിനുള്ള പ്രമേയം ഇന്ത്യയാണ് മുന്നോട്ടുവച്ചത്. 2022-ൽ പ്ലാസ്റ്റിക് മലിനീകരണത്തിനെതിരെ നിയമപരമായി ബാധകമായ ആഗോള ഉടമ്പടി രൂപീകരിക്കാനുള്ള അന്തർസർക്കാർ ചർച്ചാ സമിതിക്ക് (INC) തുടക്കമിടാനും ഇന്ത്യ പിന്തുണ നൽകി. പ്രധാനമന്ത്രി പ്രഖ്യാപിച്ച 2022-ഓടെ ഒറ്റത്തവണ പ്ലാസ്റ്റിക് ഘട്ടംഘട്ടമായി ഒഴിവാക്കുക എന്ന ലക്ഷ്യവുമായി ഈ നടപടികൾ യോജിക്കുന്നു.

Key Facts for Exams

• പ്ലാസ്റ്റിക് മാലിന്യ പരിപാലന ചട്ടങ്ങൾ, 2016: MoEFCC വിജ്ഞാപനം ചെയ്തു; പരിസ്ഥിതി (സംരക്ഷണ) നിയമം, 1986 പ്രകാരം.
• 2016-ലെ ചട്ടങ്ങളിലൂടെയാണ് ഉത്പാദകർ, ഇറക്കുമതിക്കാർ, ബ്രാൻഡ് ഉടമകൾ എന്നിവർക്ക് EPR ആദ്യമായി ഏർപ്പെടുത്തിയത്.
• 2018 ഭേദഗതി: ശേഖരണം, വേർതിരിക്കൽ, സംഭരണം, ഗതാഗതം, സംസ്കരണം എന്നിവയും EPR പരിധിയിൽ.
• 2021 ഓഗസ്റ്റ് 12-ലെ ഭേദഗതി: ഒറ്റത്തവണ പ്ലാസ്റ്റിക്കിന് നിർവചനം; ക്യാരി ബാഗ് കനം 50-ൽ നിന്ന് 75 മൈക്രോണായി (30.09.2021 മുതൽ).
• 2022 ജൂലൈ 1 മുതൽ 19 തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഒറ്റത്തവണ പ്ലാസ്റ്റിക് ഉത്പന്നങ്ങൾക്ക് നിരോധനം.
• 2022 ഫെബ്രുവരി 16-ലെ ഭേദഗതി: പ്ലാസ്റ്റിക് പാക്കേജിംഗിനുള്ള വിശദമായ EPR മാർഗനിർദ്ദേശങ്ങൾ.
• ക്യാരി ബാഗ് കനം 2022 ഡിസംബർ 31 മുതൽ 120 മൈക്രോൺ.
• നിരോധിത ഇനങ്ങൾ: പ്ലാസ്റ്റിക് തണ്ടോടുകൂടിയ ഇയർ ബഡ്ഡുകൾ, ബലൂൺ തണ്ടുകൾ, പ്ലാസ്റ്റിക് കൊടികൾ, കട്ട്ലറി, സ്ട്രോകൾ, 100 മൈക്രോണിൽ താഴെയുള്ള PVC ബാനറുകൾ തുടങ്ങിയവ.
• EPR നടത്തിപ്പ്: CPCB ഓൺലൈൻ പോർട്ടൽ, EPR സർട്ടിഫിക്കറ്റുകൾ, പരിസ്ഥിതി നഷ്ടപരിഹാര വ്യവസ്ഥ.
• 2020-21-ൽ ഇന്ത്യയിലെ പ്ലാസ്റ്റിക് മാലിന്യം 41.27 ലക്ഷം ടൺ (CPCB).
• 2019-ലെ UNEA-4-ൽ ഒറ്റത്തവണ പ്ലാസ്റ്റിക് പ്രമേയം മുന്നോട്ടുവച്ചത് ഇന്ത്യ.
• നടത്തിപ്പ് നിരീക്ഷണം: CPCB, സംസ്ഥാന മലിനീകരണ നിയന്ത്രണ ബോർഡുകൾ, ദേശീയ-സംസ്ഥാന ടാസ്ക് ഫോഴ്സുകൾ.