ഖിലാഫത്ത് പ്രസ്ഥാനം 1919: തുർക്കിയിലെ ഖലീഫയ്ക്കുവേണ്ടി ഇന്ത്യൻ മുസ്ലീങ്ങൾ നടത്തിയ സമരം

ഒന്നാം ലോകമഹായുദ്ധം (1914-1918) അവസാനിച്ചതോടെ ലോകത്തെ പ്രമുഖ ഇസ്ലാമിക ശക്തിയായ ഒട്ടോമൻ സാമ്രാജ്യം തകർന്നു. ഈ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ സുൽത്താനെ ലോകമെമ്പാടുമുള്ള സുന്നി മുസ്ലീങ്ങളുടെ ആത്മീയ നേതാവായ ഖലീഫയായാണ് ഇന്ത്യൻ മുസ്ലീങ്ങൾ കണ്ടിരുന്നത്. യുദ്ധത്തിൽ തുർക്കി പരാജയപ്പെട്ടതോടെ ഖലീഫയുടെ സ്ഥാനവും ഇസ്ലാമിക പുണ്യസ്ഥലങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണവും അപകടത്തിലാകുമെന്ന ഭയം ഇന്ത്യൻ മുസ്ലീങ്ങൾക്കിടയിൽ വ്യാപകമായി. ഈ ആശങ്കയിൽനിന്നാണ് 1919-ൽ ഖിലാഫത്ത് പ്രസ്ഥാനം ഉയർന്നുവന്നത് — ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തിനെതിരായ ഇന്ത്യൻ മുസ്ലീങ്ങളുടെ ആദ്യത്തെ അഖിലേന്ത്യാ രാഷ്ട്രീയ പ്രക്ഷോഭം.

പശ്ചാത്തലം: ഒട്ടോമൻ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ തകർച്ച

ഖലീഫാ സ്ഥാനത്തിന് ഭീഷണി പുതിയതായിരുന്നില്ല. 1911-ലെ ഇറ്റാലിയൻ ആക്രമണവും 1912-13-ലെ ബാൾക്കൻ യുദ്ധങ്ങളും ഒട്ടോമൻ സാമ്രാജ്യത്തെ ദുർബലമാക്കിയിരുന്നു. ഒന്നാം ലോകമഹായുദ്ധത്തിൽ സാമ്രാജ്യം പരാജയപ്പെട്ടതോടെ സ്ഥിതി ഗുരുതരമായി. യുദ്ധകാലത്ത് ബ്രിട്ടൻ ഇന്ത്യൻ മുസ്ലീങ്ങൾക്ക് ഉറപ്പുനൽകിയിരുന്നു — തുർക്കിയിലെ ഖിലാഫത്തിന് ഒരു ദോഷവും വരില്ലെന്ന്. എന്നാൽ യുദ്ധം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ സഖ്യകക്ഷികൾ തുർക്കിയെ കീറിമുറിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. 1920 ഓഗസ്റ്റിലെ സെവർ ഉടമ്പടി ഒട്ടോമൻ സാമ്രാജ്യത്തെ വിഭജിച്ചു: തുർക്കിയേതര പ്രദേശങ്ങളെല്ലാം വേർപെടുത്തി, തുർക്കി മണ്ണിന്റെ ഭാഗങ്ങൾപോലും ഗ്രീസിനും മറ്റ് അമുസ്ലിം ശക്തികൾക്കും നൽകി. ബ്രിട്ടന്റെ വാഗ്ദാനലംഘനം ഇന്ത്യൻ മുസ്ലീങ്ങളെ ക്ഷുഭിതരാക്കി. മൂന്ന് പ്രധാന ആവശ്യങ്ങളുമായി അവർ മുന്നോട്ടുവന്നു: ഖലീഫയുടെ സ്ഥാനം സംരക്ഷിക്കണം, മുസ്ലിം പുണ്യസ്ഥലങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം ഖലീഫയുടെ കൈകളിൽ തുടരണം, തുർക്കിയുടെ പ്രദേശങ്ങൾ പുനഃസ്ഥാപിക്കണം.

1919-ൽ ബോംബെയിൽ അഖിലേന്ത്യാ ഖിലാഫത്ത് കമ്മിറ്റി രൂപീകരിക്കപ്പെട്ടു; രാജ്യമെമ്പാടും പ്രാദേശിക ഖിലാഫത്ത് കമ്മിറ്റികൾ ഉയർന്നുവന്നു. ബ്രിട്ടീഷ് സർക്കാരിനോട് ഖിലാഫത്ത് സംരക്ഷിക്കാൻ അപേക്ഷിക്കാൻ നേതാക്കൾ ഇംഗ്ലണ്ടിലേക്ക് പ്രതിനിധി സംഘത്തെയും അയച്ചു, പക്ഷേ ഫലമുണ്ടായില്ല. പൊതുയോഗങ്ങളും ഹർത്താലുകളും പ്രകടനങ്ങളും സംഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. മൗലാന മുഹമ്മദ് അലി, മൗലാന ഷൗക്കത്ത് അലി എന്ന അലി സഹോദരന്മാരാണ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ മുൻനിര നേതാക്കളായത്. മൗലാന അബുൽ കലാം ആസാദ്, ഹക്കിം അജ്മൽ ഖാൻ എന്നിവരും പ്രമുഖരായി പ്രവർത്തിച്ചു.

ഗാന്ധിയുടെ പിന്തുണയും നിസ്സഹകരണ പ്രസ്ഥാനവുമായുള്ള ബന്ധം

മഹാത്മാഗാന്ധി ഈ പ്രസ്ഥാനത്തെ പൂർണ്ണഹൃദയത്തോടെ പിന്തുണച്ചു. ബ്രിട്ടീഷ് സാമ്രാജ്യത്തിനെതിരെ ഹിന്ദുക്കളെയും മുസ്ലീങ്ങളെയും ഒന്നിപ്പിക്കാനുള്ള അപൂർവ അവസരമായാണ് ഗാന്ധി ഇതിനെ കണ്ടത്. തന്റെ നിസ്സഹകരണ പ്രസ്ഥാനവുമായി ഖിലാഫത്ത് പ്രസ്ഥാനത്തെ അദ്ദേഹം കൂട്ടിയിണക്കി. അഹിംസ പാലിക്കുമെന്ന ഉറപ്പിന് പകരമായി ഗാന്ധി ഖിലാഫത്ത് നേതാക്കൾക്ക് പിന്തുണ വാഗ്ദാനം ചെയ്തു. 1920-ൽ നിസ്സഹകരണ പ്രസ്ഥാനം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ രണ്ട് പ്രസ്ഥാനങ്ങളും ഫലത്തിൽ ഒന്നിച്ചൊഴുകി — ബ്രിട്ടീഷ് ചരക്കുകളുടെയും സ്കൂളുകളുടെയും കോടതികളുടെയും ബഹിഷ്കരണം, പദവികളുടെ ത്യാഗം എന്നിവയാണ് നടന്നത്. വല്ലഭായ് പട്ടേൽ, ബാലഗംഗാധര തിലക് തുടങ്ങിയ ഹിന്ദു-കോൺഗ്രസ് നേതാക്കളും പ്രസ്ഥാനത്തെ പിന്തുണച്ചു. ഇത് ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യസമര ചരിത്രത്തിലെ ഹിന്ദു-മുസ്ലിം ഐക്യത്തിന്റെ സുവർണ്ണകാലമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഗാന്ധി ഖിലാഫത്ത് ലക്ഷ്യത്തെ തീണ്ടാപ്പാട് നിർമ്മാർജ്ജനം പോലുള്ള മറ്റ് സാമൂഹിക ലക്ഷ്യങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു.

എന്നാൽ പ്രസ്ഥാനത്തിന് തിരിച്ചടികളുമുണ്ടായി. 1920-ൽ ഏകദേശം പതിനെണ്ണായിരം മുസ്ലിം കർഷകർ ഇന്ത്യയെ 'മതവിരുദ്ധ ഭൂമി'യായി കണ്ട് അഫ്ഗാനിസ്ഥാനിലേക്ക് കുടിയേറിയ 'ഹിജ്റത്ത്' സംഭവം പ്രസ്ഥാനത്തിന് കളങ്കമായി. 1921-ലെ മലബാർ കലാപത്തിലെ അതിക്രമങ്ങൾ ഹിന്ദു സമൂഹത്തെ ആഴത്തിൽ അസ്വസ്ഥമാക്കി. 1922-ൽ ചൗരി ചൗര സംഭവത്തെത്തുടർന്ന് ഗാന്ധി നിസ്സഹകരണ പ്രസ്ഥാനം പിൻവലിച്ചതും 1922 മാർച്ചിൽ അദ്ദേഹം അറസ്റ്റിലായതും ഖിലാഫത്ത് പ്രസ്ഥാനത്തെ കൂടുതൽ ദുർബലമാക്കി.

അന്ത്യം: തുർക്കിയിൽ ഖിലാഫത്ത് അവസാനിച്ചു

പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ വിധി നിർണ്ണയിച്ചത് ഇന്ത്യയിലല്ല, തുർക്കിയിലായിരുന്നു. 1922-ൽ മുസ്തഫ കമാൽ അത്താതുർക്ക് ഗ്രീക്ക് സൈന്യത്തെ പടിഞ്ഞാറൻ ഏഷ്യാമൈനറിൽനിന്ന് തുരത്തി, സുൽത്താൻ മെഹ്മദ് ആറാമനെ സ്ഥാനഭ്രഷ്ടനാക്കി. 1924-ൽ അത്താതുർക്ക് ഖിലാഫത്ത് സമ്പ്രദായത്തെത്തന്നെ നിർത്തലാക്കി തുർക്കിയിൽ മതേതര ഭരണം സ്ഥാപിച്ചു. സംരക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിച്ച സ്ഥാപനംതന്നെ ഇല്ലാതായതോടെ ഖിലാഫത്ത് പ്രസ്ഥാനം പൂർണ്ണമായും തകർന്നു. ഇന്ത്യൻ മുസ്ലീങ്ങൾക്കിടയിൽ ദേശീയ രാഷ്ട്രീയ ബോധം വളർത്തിയെന്നതാണ് ഈ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ശാശ്വതമായ സംഭാവന — അതുവരെ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ സജീവമല്ലാതിരുന്ന വലിയൊരു വിഭാഗം ദേശീയ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ഭാഗമായി.

പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ സംഘടനയും പ്രവർത്തനങ്ങളും

ഖിലാഫത്ത് പ്രസ്ഥാനം ശക്തമായ സംഘടനാ സംവിധാനത്തോടെയാണ് പ്രവർത്തിച്ചത്. അഖിലേന്ത്യാ ഖിലാഫത്ത് കമ്മിറ്റിക്ക് കീഴിൽ നഗരങ്ങളിലും ഗ്രാമങ്ങളിലും നൂറുകണക്കിന് പ്രാദേശിക കമ്മിറ്റികൾ രൂപീകരിക്കപ്പെട്ടു. ഖിലാഫത്ത് ഫണ്ട് ശേഖരിച്ച് പ്രചാരണ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും തുർക്കിയിലേക്കുള്ള സഹായത്തിനും ഉപയോഗിച്ചു. സന്നദ്ധപ്രവർത്തകരുടെ സംഘങ്ങൾ ഹർത്താലുകളും പൊതുയോഗങ്ങളും സംഘടിപ്പിച്ചു; പള്ളികളിൽനിന്ന് പ്രസ്ഥാനത്തിന് ആഹ്വാനം നൽകി. 1920-ൽ നാഗ്പൂരിൽ നടന്ന കോൺഗ്രസ്സ് സമ്മേളനം നിസ്സഹകരണ പരിപാടി അംഗീകരിച്ചതോടെ ഖിലാഫത്ത്-കോൺഗ്രസ്സ് സഹകരണം ഔദ്യോഗികമായി. ഖിലാഫത്ത് പ്രകടനപത്രികയിൽ മൂന്ന് ആവശ്യങ്ങൾ വ്യക്തമായി രേഖപ്പെടുത്തി: ഖലീഫയുടെ ആത്മീയ-ലൗകിക അധികാരങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കണം, ജസീറത്തുൽ അറബ് (അറേബ്യൻ ഉപദ്വീപ്) മുസ്ലിം ഭരണത്തിൽ തുടരണം, തുർക്കിയുടെ പ്രദേശിക അഖണ്ഡത നിലനിർത്തണം. ബ്രിട്ടീഷ് ചരക്കുകളുടെ ബഹിഷ്കരണം, സർക്കാർ ജോലികളുടെയും പദവികളുടെയും ത്യാഗം, നികുതി നൽകാതിരിക്കൽ എന്നിവയായിരുന്നു സമരമുറകൾ. അലി സഹോദരന്മാർ രാജ്യമെമ്പാടും പര്യടനം നടത്തി ജനങ്ങളെ അണിനിരത്തി. ഈ സംഘടനാ ശക്തിയാണ് പ്രസ്ഥാനത്തെ അഖിലേന്ത്യാ തലത്തിൽ എത്തിച്ചത്.

1919 ഒക്ടോബർ 17 ഖിലാഫത്ത് ദിനമായി ആചരിച്ച് രാജ്യവ്യാപക ഹർത്താൽ നടത്തിയതോടെ പ്രസ്ഥാനം ജനകീയമായി. തുടർന്നുള്ള മാസങ്ങളിൽ അലി സഹോദരന്മാർ രാജ്യം ചുറ്റി പ്രസംഗിച്ചു; ഖിലാഫത്ത് ഫണ്ടിലേക്ക് സംഭാവനകൾ ഒഴുകി. 1920 ഓഗസ്റ്റിൽ തിലകിന്റെ മരണം പ്രസ്ഥാനത്തിന് തിരിച്ചടിയായി — ഹിന്ദു-മുസ്ലിം ഐക്യത്തിന്റെ ശക്തനായ വക്താവായിരുന്നു അദ്ദേഹം. എങ്കിലും ഗാന്ധിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ നിസ്സഹകരണവുമായി ചേർന്ന് പ്രസ്ഥാനം 1921 വരെ ശക്തമായി തുടർന്നു. മലബാറിലെ സംഭവങ്ങൾക്കുശേഷം ഹിന്ദു-മുസ്ലിം ബന്ധത്തിൽ വിള്ളൽ വീണെങ്കിലും, 1919-21 കാലത്തെ ഐക്യം ഇന്ത്യൻ ദേശീയ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിലെ അപൂർവ അധ്യായമായി നിലകൊള്ളുന്നു. ഖിലാഫത്ത് പ്രസ്ഥാനം മുസ്ലിം സമൂഹത്തെ ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ മുഖ്യധാരയിലെത്തിച്ചു എന്നതാണ് അതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവന.

ഖിലാഫത്ത് പ്രസ്ഥാനകാലത്ത് ഹിന്ദു-മുസ്ലിം ഐക്യം തെരുവുകളിൽ ദൃശ്യമായി — സംയുക്ത ഹർത്താലുകൾ, സംയുക്ത പൊതുയോഗങ്ങൾ, പരസ്പരമുള്ള മതസ്ഥല സന്ദർശനങ്ങൾ. ഗാന്ധി മുസ്ലിം നേതാക്കൾക്കൊപ്പം വേദി പങ്കിട്ടു; അലി സഹോദരന്മാർ ഹിന്ദു സദസ്സുകളിൽ പ്രസംഗിച്ചു. ഈ ഐക്യം ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകൂടത്തെ അസ്വസ്ഥമാക്കി — വിഭജിച്ച് ഭരിക്കുക എന്ന തന്ത്രത്തിന് വെല്ലുവിളിയായി. പ്രസ്ഥാനം അവസാനിച്ചെങ്കിലും 1919-22 കാലത്തെ സഹകരണത്തിന്റെ ഓർമ്മ പിൽക്കാല ദേശീയ നേതാക്കൾക്ക് പ്രചോദനമായി.

പരീക്ഷകൾക്ക് ഓർക്കേണ്ട പ്രധാന വസ്തുതകൾ: ഖിലാഫത്ത് പ്രസ്ഥാനം 1919-1924 കാലത്ത് നടന്നു; അലി സഹോദരന്മാർ (മുഹമ്മദ് അലി, ഷൗക്കത്ത് അലി) നേതാക്കൾ; ആസാദ്, ഹക്കിം അജ്മൽ ഖാൻ എന്നിവരും; സെവർ ഉടമ്പടി (ഓഗസ്റ്റ് 1920) അടിയന്തര പ്രേരകം; 1919-ൽ ബോംബെയിൽ അഖിലേന്ത്യാ ഖിലാഫത്ത് കമ്മിറ്റി; ഗാന്ധി നിസ്സഹകരണ പ്രസ്ഥാനവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചു; 1924-ൽ അത്താതുർക്ക് ഖിലാഫത്ത് നിർത്തലാക്കിയതോടെ പ്രസ്ഥാനം അവസാനിച്ചു.